Ειδικές φοβίες

Η αδυναμία κάποιου να αντιμετωπίσει κάποια κατάσταση όπως έναν κλειστό χώρο ή να έρθει σε επαφή με κάποιο ζώο είναι πολύ συχνή. Εκτιμάται ότι λίγο λιγότερο από ένας στους δέκα ενήλικες και 3 στα είκοσι παιδιά, παρουσιάζει αυτό που ονομάζουμε ειδική φοβία ή απλή φοβία (ένας ατυχής μάλλον όρος αφού η κατάσταση αυτή δεν είναι καθόλου απλή για τον πάσχοντα).

Τα είδη των φοβιών

Τι ακριβώς ορίζουμε όμως ως ειδική φοβία; Οι φοβίες αρχικά ανήκουν στις αγχώδεις διαταραχές. Καμία έκπληξη μέχρι εδώ μιας που το κύριο συναίσθημα το οποίο βιώνεται είναι ο φόβος που ουσιαστικά είναι μια έκφανση άγχους. Οι φοβίες διαχωρίζονται συνήθως σε 3 κατηγορίες.

Στην κοινωνική διαταραχή άγχους (γνωστή και ως «κοινωνική φοβία») που είναι μια μεγάλη δυσκολία του ατόμου να εκτεθεί κοινωνικά, είτε αυτό σημαίνει να κάνει μία δημόσια ομιλία είτε απλά να βγει για ψώνια στην γειτονιά του, βιώνοντας ένα μεγάλο φόβο ότι θα ρεζιλευτεί.

Στην αγοραφοβία που το άτομο νοιώθει άβολα όταν βρεθεί μόνο του μακριά από ένα ασφαλές για εκείνο μέρος (συνήθως το σπίτι του) και θεωρεί ότι η διαφυγή του από εκεί είναι δύσκολη. Η φοβία αυτή διαχωρίζεται περαιτέρω βάσει του αν συνυπάρχουν ή όχι κρίσεις πανικού (μια αγχώδη διαταραχή που είχαμε εξετάσει αναλυτικότερα σε πρόσφατο τεύχος).

Τέλος στις ειδικές φοβίες όπου το άτομο νοιώθει έντονο φόβο όταν εκτεθεί σε ένα συγκεκριμένο φοβικό ερέθισμα. Το ερέθισμα αυτό μπορεί να είναι α) μια συγκεκριμένη κατάσταση (π.χ. ένας κλειστός χώρος), β) κάποιο ζώο (π.χ. κατσαρίδες), γ) ένα φυσικό φαινόμενο (π.χ. αστραπές) ή δ) οτιδήποτε άλλο (π.χ. αίμα, νερό).

Τι ονομάζουμε ειδική φοβία;

Συνιστά όμως το συναίσθημα του φόβου που μπορεί να νοιώθει κάποιος όταν μπαίνει σε ένα ασανσέρ ή όταν δει μια αράχνη μια φοβία; Όχι ακριβώς. Αν και το κύριο συναίσθημα όπως είπαμε που βιώνεται σε μια φοβία είναι αυτό του φόβου, η φοβία είναι μια πιο σύνθετη και σοβαρή κατάσταση.

Στην φοβία ο φόβος που βιώνει το άτομο είναι υπερβολικός. Δεν είναι μια απλή δυσφορία ή σφίξιμο στο στομάχι. Είναι τόσο μεγάλος που δεν αντικατοπτρίζει τον πραγματικό κίνδυνο που διατρέχει το άτομο την στιγμή της έκθεσής του. Για παράδειγμα το να μπούμε σε ένα λάκκο γεμάτο δηλητηριώδη φίδια είναι κάτι που θα πανικόβαλε σχεδόν όλους μας. Κάποιος με φοβία για τα φίδια θα αδυνατούσε να επισκεφτεί ακόμα και μια έκθεση στον ζωολογικό κήπο όπου τα φίδια βρίσκονται ασφαλισμένα πίσω από ένα τζάμι. Κάνοντας τα πράγματα ακόμα πιο σύνθετα οι ίδιοι οι φοβικοί μπορεί να μην συνειδητοποιούν πόσο υπερβολικός ή παράλογος είναι ο φόβος τους.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της φοβίας είναι η διάρκειά της. Οι φοβίες είναι καταστάσεις χρόνιες που το πρόβλημα αφότου παρουσιαστεί εγκαθίσταται και ταλαιπωρεί το άτομο ακόμα και για όλη του την ζωή εφόσον δεν ακολουθήσει κάποια θεραπεία. Οι παιδικές φοβίες αποτελούν εξαίρεση μιας που συνήθως εξαλείφονται καθώς το παιδί μπαίνει στην εφηβεία.

Αν το άτομο έρθει τελικά σε επαφή με το φοβικό ερέθισμα ή ακόμα και αν σκεφτεί ότι αυτό θα συμβεί σύντομα, προκαλείται μια έντονη εκδήλωση άγχους που την βιώνει και σωματικά (π.χ. εφίδρωση, ταχυπαλμία, δύσπνοια) αλλά και μέσα από τις σκέψεις του που συνήθως είναι καταστροφολογικές (θα με φάει, θα πέσω από αυτό το ύψος κλπ). Η φοβική αυτή εκδήλωση μπορεί να φτάσει να γίνει κρίση πανικού.

Ως αποτέλεσμα αυτού που νοιώθει το άτομο σε μια φοβία καταλήγει να αποφεύγει συστηματικά τις καταστάσεις ή αυτά που τον φοβίζουν. Έτσι θα αλλάζει δρόμο για να μην περάσει από κάπου που ξέρει ότι συχνάζει ένας σκύλος, θα παίρνει πάντα τις σκάλες αντί του ασανσέρ, ή δεν θα βγαίνει έξω όταν ξεσπούν καταιγίδες.

Ουσιαστικά μια φοβία επηρεάζει πολλές φορές σημαντικά την ζωή ή ακόμα και την καθημερινότητα του ατόμου περιορίζοντάς τον. Μπορεί για παράδειγμα να κάνει κάποιον να επιλέγει ταξιδιωτικούς προορισμούς που δεν χρειάζεται αεροπλάνο ή κάποιον άλλο να χρησιμοποιεί καθημερινά τις σκάλες αντί για τα ασανσέρ.

Συνηθέστερες φοβίες

Αν και όπως είπαμε ουσιαστικά το φοβικό ερέθισμα μπορεί να είναι οτιδήποτε, και ανέκδοτες αναφορές περιστατικών πιστοποιούν ασυνήθιστες φοβίες (π.χ. φοβία στο νερό, στα αιχμηρά αντικείμενα – αιχμοφοβία) οι περισσότεροι φοβικοί παρουσιάζουν συγκεκριμένες φοβίες. Μερικές από τις πιο συχνές είναι η κλειστοφοβία (φόβος για περιορισμένους χώρους), η υψοφοβία (φόβος για τα ύψη), η νυχτοφοβία (φόβος για το σκοτάδι), φοβίες για κάποιοι συγκεκριμένο ζώο (κυρίως φίδια και αράχνες), βελονοφοβία (φόβος για ενέσεις και βελόνες), αστραποφοβία (φόβος για αστραπές ή βροντές), μικροβιοφοβία (φόβος για την βρώμα και τα μικρόβια).

Κατά μια θεωρία οι φοβίες έχουν επικρατήσει έως σήμερα γιατί εξελικτικά ήταν χρήσιμες για την διαιώνιση του προϊστορικού ανθρώπου. Φοβούμενος και άρα αποφεύγοντας επικίνδυνες καταστάσεις ή ζώα ο άνθρωπος ως είδος κατάφερε να επιβιώσει κάτω από πολύ αντίξοες συνθήκες. Αυτός είναι και ο λόγος κατά αυτή την θεωρία που οι συνηθέστερες φοβίες έως σήμερα είναι απέναντι σε ερεθίσματα από τα οποία κινδύνευε ο άνθρωπος εκατομμύρια χρόνια πριν, όπως τα ακραία φυσικά φαινόμενα ή τα έρποντα ζώα.

Εγκατάσταση της φοβίας

Ο τρόπος που εγκαθίστανται οι φοβίες είναι ποικίλος. Αρχικά γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένας βαθμός κληρονομικότητας με τα παιδιά φοβικών γονέων να έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να έχουν και τα ίδια κάποια φοβία. Από την άλλη ένας φοβικός γονέας μπορεί να επηρεάσει το παιδί του προς μια φοβία μέσω του μηχανισμού της μάθησης, επιβραβεύοντας την αποφυγή («μπράβο μην το ακουμπάς το σκυλάκι») ή «τιμωρόντας» την έκθεση στο φοβικό ερέθισμα (φωνάζοντας ή τραβώντας το παιδί βίαια όταν εκείνο πλησιάζει την άκρη του μπαλκονιού). Οι τραυματικές εμπειρίες σε μικρή ηλικία είναι ο λιγότερος συνηθισμένος τρόπος για την δημιουργία μιας φοβίας (π.χ. βούλιαγμα στο νερό για λίγα δευτερόλεπτα όταν το παιδί δεν έχει ακόμα αποκτήσει την δεξιότητα της κολύμβησης).

Αντιμετώπιση

Ανεξάρτητα του πως έχει εγκατασταθεί μια φοβία αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με ψυχοθεραπεία. Αν και υπάρχουν διάφορες ψυχοθεραπευτικές κατευθύνσεις ή συνηθέστερη για τέτοιου είδους προβλήματα είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική. Η θεραπεία βασίζεται στην προσπάθεια αντικατάστασης της αποφυγής σαν βασική συμπεριφορά του ατόμου όταν έρχεται σε επαφή με αυτό που τον φοβίζει με την έκθεση σε αυτό. Με λίγα λόγια προσπαθούμε να βοηθήσουμε τα φοβικά άτομα να έρχονται ακόμα και καθημερινά σε κάποιου είδους επαφή με αυτό που μέχρι τώρα για χρόνια απεύφευγαν. Έτσι το μέσο της θεραπείας για τον ασανσεροφοβικό είναι επαφή με το ασανσερ, για εκείνον με φοβία για τις κατσαρίδες η έκθεσή του σε αυτές και ούτω κάθε εξής. Αυτό φυσικά γίνεται βαθμιαία με έναν ειδικό και ελεγχόμενο από τον θεραπευτή τρόπο. Σταδιακά το άτομο καταφέρνει να βιώσει το άγχος που του προκαλεί η έκθεση το φοβικό ερέθισμα και να ξεπεράσει την φοβία του.

Σε κάποιες περιπτώσεις η έκθεση στο φοβικό ερέθισμα δεν είναι τόσο εύκολη (π.χ. στην φοβία στα αεροπλάνα, ή στις καταιγίδες) κάτι που εμποδίζει το άτομο να εξασκήσει την θεραπεία του καθημερινά. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούμε εναλλακτικές μεθόδους όπου το άτομο φαντάζεται την επαφή με αυτό που τον φοβίζει ή η επαφή γίνεται έμμεσα (π.χ. με τον μαγνητοφωνημένο θόρυβο μιας καταιγίδας).