Άρθρα

Κρίσεις Πανικού

Οι κρίσεις πανικού αποτελούν εδώ και χρόνια μια αναγνωρισμένη οντότητα όχι μόνο από τους ειδικούς ψυχικής υγείας αλλά και από την ευρύτερη ιατρική κοινότητα και το ευρύ κοινό. Σε αυτό το άρθρο θα προσπαθήσουμε να δούμε τι ακριβώς είναι οι κρίσεις πανικού και πώς αντιμετωπίζονται.

Ορισμός

Οι κρίσεις πανικού είναι ουσιαστικά εκδηλώσεις πολύ έντονου και κατά κανόνα σύντομου άγχους. Εκδηλώνονται με δύο ταυτόχρονους τρόπους. Με κάποια σωματικά συμπτώματα άγχους και με κάποιες αρνητικές σκέψεις ή νοερές εικόνες. Στο σωματικό επίπεδο το άτομο μπορεί να νοίωσει ταχυκαρδία, εφίδρωση, σφίξιμο στο στομάχι, τρόμο (τρέμουλο) των άκρων του ή των χειλιών του, αίσθημα ζεστού ή κρύου στο πρόσωπο ή στο σώμα, δύσπνοια, αίσθημα ζάλης ή ότι θα χάσει τις αισθήσεις του, ναυτία, μούδιασμα ή μυρμήγκιασμα. Οι σκέψεις που το άτομο κάνει κατά την διάρκεια των κρίσεων είναι ότι παθαίνει κάτι σημαντικό (έμφραγμα, εγκεφαλικό, ότι «τρελαίνεται») ή ακόμα και ότι πεθαίνει. Το άτομο σε μια κρίση μπορεί να νοιώσει ένα ή μερικά από τα σωματικά συμπτώματα με το συνηθέστερο την ταχυκαρδία, ενώ η μορφή που πέρνουν τα διάφορα επεισόδια μπορεί να τροποποιείται μέσα στο χρόνο με την εμφάνιση νέων συμπτωμάτων ή την υποχώρηση παλαιών. Οι αρνητικές σκέψεις από την άλλη εμφανίζονται κατά κανόνα στις πρώτες κρίσεις αλλά μπορεί να υποχωρήσουν σε μεταγενέστερα επεισόδια. Οι κρίσεις διαρκούν κατά κανόνα από μερικά δευτερόλεπτα μέχρι και λίγα λεπτά. Σπανιότερα είναι τα επεισόδια πάνω από 10 λεπτά. Η συχνότητά τους μπορεί να είναι από πολλές φορές την ημέρα, κατά κανόνα στην έναρξη της εμφάνισής τους, και μπορεί να γίνει τόσο αραιό έως και ένα επεισόδιο τον χρόνο ή και αραιότερα. Η εμφάνιση ενός επεισοδίου ακολουθείται συνήθως και από άλλα επεισόδια σηματοδωτόντας ουσιαστικά την έναρξη μιας διαταραχής η οποία ονομάζεται διαταραχή πανικού.

Επιδημιολογία

Δύο με 6% του πληθυσμού εκτιμάται ότι εμφανίζει διαταραχή πανικού με τις γυναίκες να είναι 2 με 3 φορές πιο πιθανό να παρουσιάσουν την διαταραχή από τους άντρες. Η έναρξη του προβλήματος μπορεί να γίνει σε οποιαδήποτε ηλικία αλλά κυρίως εστιάζεται από τα 18 έως τα 45.

Αιτιολογία

Δεν είναι ακόμα απόλυτα ξεκάθαρο, όπως γενικά με τις ψυχικές διαταραχές, τι προκαλεί τις κρίσεις πανικού. Υπάρχουν θεωρίες που εμπλέκουν την έλλειψη ισσοροπίας σε διάφορους νευροδιαβιβαστές (π.χ. σερετονίνη) ή σημειώνουν νευροανατομικές ανωμαλίες σε διάφορες περιοχές του εγκεφάλου (π.χ. αμυγδαλή). Η κληρονομικότητα φαίνεται επίσης να παίζει κάποιο ρόλο με τα στοιχεία να δείχνουν ότι οι συγγενείς πρώτου βαθμού ενός ατόμου με την διαταραχή έχουν 8 φορές μεγαλύτερες πιθανότητες από τον υπόλοιπο πληθυσμό να εμφανίσουν και εκείνοι το πρόβλημα. Η χρήση ουσιών ή αλκοόλ μπορεί επίσης να προκαλέσει κρίσεις πανικού. Ψυχοπιεστικές καταστάσεις όπως ο θάνατος κάποιου οικείου προσώπου, ο χωρισμός, ή η χρόνια ανεργία αποτελούν προβλεπτικούς παράγοντες του προβλήματος. Τέλος, η διαφοροποίηση που υπάρχει ανάμεσα στους ανθρώπους στο βαθμό ευαισθησίας που έχουν στο να καταγράφουν την όποια αλλαγή συμβαίνει στο σώμα τους έχει επίσης προταθεί σαν πιθανή αιτιολογία.

Έναρξη και συντήρηση του προβλήματος

Οι αυτόνομες λειτουργίες του σώματός μας όπως για παράδειγμα η καρδιακή, η αναπνευστική, η θερμορυθμιστική λειτουργούν κατά κανόνα στα υγιή άτομα σταθερά χωρίς μεγάλες διακυμάνσεις. Παρόλα αυτά κάποιες στιγμές κατά την διάρκεια της ζωής μας οι λειτουργίες αυτές μπορεί να παρουσιάσουν μια διαφοροποίηση πέραν του συνηθισμένου όπως για παράδειγμα στις έκτακτες συστολές (ουσιαστικά μια στιγμιαία αρυθμία που γίνεται αντιληπτή από το άτομο). Αν τώρα κάποιος αντιληφθεί αυτή την διαφοροποίηση στην λειτουργία του σώματός του (και όπως αναφέραμε κάποιοι άνθρωποι θεωρούνται πιο ευαίσθητοι στο να καταγράφουν αυτές τις διαφοροποιήσεις) και επικεντρωθεί σε αυτή, αυτό μπορεί να του προκαλέσει άγχος. Συνέπεια αυτού του άγχους είναι να κάνει μια αυτόματη αρνητική σκέψη που αρχικά μπορεί να είναι απλά “τι είναι αυτό τώρα;”. Η αρνητική αυτή σκέψη δημιουργεί περισσότερο άγχος κάτι που εντείνει το σωματικό σύμπτωμα ή προσθέτει και άλλα συμπτώματα. Αυτό έχει σαν αποτέλεσμα το άτομο να καταστροφολογήσει ακόμα περισσότερο (π.χ. “παθαίνω εγκεφαλικό”) κάτι που μεγαλώνει ακόμα περισσότερο την ένταση των σωματικών του συμπτωμάτων, το πανικοβάλει και τελικά μπορεί να οδηγήσει στην σκέψη-φόβο ότι εκείνη την ώρα πεθαίνει ή ότι τρελαίνεται. Μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα ή λεπτά δημιουργείται ουσιαστικά ένας φαύλος κύκλος που κάνει την ένταση της σωματικής δυσφορίας και του φόβου τόσο μεγάλα που μόνο τα άτομα που έχουν βιώσει μια τέτοια κρίση μπορούν να εκτιμήσουν το μέγεθος του πανικού που δημιουργεί αυτή η κατάσταση. Αυτός είναι ο λόγος που τα άτομα με κρίσεις πανικού καταφεύγουν κυρίως στα πρώτα επεισόδια στα επείγοντα των νοσοκομείων φοβούμενα ότι αυτό που τους συμβαίνει έχει οργανική αιτιολογία.

Από τη στιγμή τώρα που συμβεί η πρώτη κρίση πανικού το άτομο αρχίζει να είναι σε επιφυλακή για ένα νέο επεισόδιο κάτι που αυξάνει τα γενικότερα επίπεδα άγχους του και ως αποτέλεσμα τις πιθανότητες επανάληψης μιας τέτοιας κρίσης. Ένα δεύτερο ή τρίτο επεισόδιο που μπορεί να συμβεί μέσα στις επόμενες ημέρες οδηγεί πολλές φορές το άτομο στο να αρχίζει να αποφεύγει καταστάσεις όπου έχει συνδέσει με τα επεισόδια (π.χ. μέρη όπου είχε τις κρίσεις) δημιουργώντας ουσιαστικά ένα νέο πρόβλημα γνωστό ως αγοραφοβία. Ακόμα και αν το πρώτο επεισόδιο όπως συζητήθηκε μπορεί να πυροδοτήθηκε από μια παροδική, δυσλειτουργική μεν φυσιολογική δε, σωματική εκδήλωση οι επόμενες κρίσεις μπορεί να ξεκινούν απλά από τον φόβο του ατόμου ότι μπορεί να πάθει μια τέτοια κρίση (“δεν ξέρω τι συμβαίνει, σκέφτομαι ότι μπορεί να το πάθω πάλι και το παθαίνω. Σαν να το προκαλώ”). Η πορεία της διαταραχής είναι κατά κανόνα χρόνια με περιόδους εξάρσεων και υφέσεων. Η ένταση των επεισοδίων ακολουθεί επίσης συχνά μια φθίνουσα πορεία αν και αυτό συχνά οφείλεται στην αποφευκτική συμπεριφορά του ατόμου. Πολύ συχνά καθώς το άτομο εξοικιώνεται με τις κρίσεις του οι καταστροφολογικές σκέψεις ότι εκείνη την ώρα παθαίνει κάτι σημαντικό εκλείπουν και μένουν μόνο τα σωματικά του συμπτώματα.

Επικινδυνότητα

Οσο πιο απλά μπορεί να γραφτεί οι κρίσεις πανικού δεν είναι ποτέ θανατηφόρες. Δεν προκαλούν επίσης ούτε μόνιμη οργανική επιβάρυνση που θα μπορούσε να επιφέρει χρόνιο σωματικό πρόβλημα. Αυτό που κάνουν οι κρίσεις πανικού είναι να δημιουργούν μεγάλο άγχος, φόβο, και περιορισμό στην ζωή του ατόμου. Η συζήτηση για το πόσο επιβλαβείς είναι οι κρίσεις πανικού είναι συνέχεια της μεγάλης συζήτησης του πόσο επιβλαβές είναι γενικότερα το άγχος στη ζωή του ανθρώπου. Σε αντίθεση με τις εδώ και χρόνια αναφορές στα μέσα ενημέρωσης ότι «το άγχος σκοτώνει» δεν υπάρχουν ξεκάθαρα ερευνητικά στοιχεία που υποστηρίζουν κάτι τέτοιο. Το άγχος μπορεί να γίνει ένας επιπλέον επιβαρυντικός παράγοντας σε πάσχοντες από σοβαρά χρόνια νοσήματα (π.χ. καρδιοπαθείς). Ο υγιής άνθρωπος δεν κινδυνεύει οργανικά από τις κρίσεις πανικού και γενικότερα από το άγχος. Άλλωστε το άγχος είναι μια φυσιολογική αντίδραση του οργανισμού σχεδιασμένη να προστατεύει τον ανθρώπο από διάφορους κινδύνους. Από την άλλη η χρόνια δημιουργία άγχους που μπορεί να επιφέρει μια διαταραχή πανικού μπορεί να οδηγήσει σε άλλες ψυχικές διαταραχές όπως η κατάθλιψη ή οι φοβίες. Εξίσου σημαντικά οι κρίσεις πανικού μπορεί να εμφανιστούν σε κάποιον στα πλαίσια μιας κατάθλιψης που αντιμετωπίζει. Στην τελευταία περίπτωση η θεραπεία εστιάζεται και στην βελτίωση της διάθεση του ασθενούς και όχι μόνο στη μείωση του άγχος του.

Αντιμετώπιση

Αν και από μόνη της η πληροφορία ότι οι κρίσεις πανικού δεν αποτελούν κίνδυνο για την ζωή τους ανακουφίζει αρκετά τους πάσχοντες, δεν επαρκεί για την διακοπή του φαύλου κύκλου που έχει μπει σε λειτουργία. Η αντιμετώπιση που έχουμε στην διάθεσή μας είναι δύο ειδών. Η φαρμακευτική και η ψυχοθεραπευτική. Στην φαρμακευτική η χορήγηση αγχολυτικών γίνεται με δύο τρόπους. Επί συμπτώματος, όπου το άτομο λαμβάνει το φάρμακο όταν νοιώθει την έναρξη μιας κρίσης, ή προφυλακτικά όπου το άτομο λαμβάνει την αγωγή για ένα διάστημα, συνήθως κάποιων εβδομάδων, μειώνοντας έτσι τα γενικά επίπεδα του άγχους του και έτσι την πιθανότητα επανάληψης των επεισοδίων. Με την ψυχοθεραπεία από την άλλη (π.χ. γνωσιακή συμπεριφορική) το άτομο με την βοήθεια του θεραπευτή του μαθαίνει τρόπους να διαχειριστεί τις κρίσεις του αλλά και γενικότερα το άγχος του. Οι τρόποι αυτοί μπορεί να είναι πρακτικοί (π.χ. ασκήσεις χαλάρωσης) ή ψυχολογικοί (αλλαγή θεώρησης της κατάστασης). Εδώ και κάποια χρόνια κυκλοφορούν επίσης και κάποια βιβλία αυτοβοήθειας που στηρίζονται σε ψυχοθεραπευτικές αρχές. Τα τελευταία έχουν την χρησιμότητά τους αλλά δεν αναπληρώνουν ποτέ την θεραπευτική σχέση που βρίσκει ο ασθενής στην ψυχοθεραπεία και που συχνά είναι απαραίτητη για την ανακούφιση του προβλήματος.

Οι κρίσεις πανικού είναι ένα πρόβλημα που στηρίζεται στο άγχος και στον πανικό που δημιουργεί στον πάσχοντα. Καταστάσεις που δυσκολεύουν το άτομο να πιστέψει ότι υπάρχει αποτελεσματική λύση σε αυτό που αντιμετωπίζει. Έτσι πολλές φορές πιο σημαντικό από το ποια θεραπεία θα επιλέξει το άτομο είναι η απόφαση να κάνει κάτι για το πρόβλημά του και να αναζητήσει βοήθεια από κάποιον ειδικό.

Η ψυχολογία της υπογονιμότητας

Εδώ και αρκετά χρόνια κυριαρχεί η πεποίθηση, που συντηρείται από τα μέσα μαζικής πληροφόρησης, ότι η επίτευξη μιας επιθυμητής εγκυμοσύνης γίνεται όλο και πιο δύσκολη. Ποια είναι όμως η πραγματικότητα και πόσο το πως νοιώθουμε εμπλέκεται σε ή επηρεάζεται από αυτή την κατάσταση;

Άγχος και υπογονιμότητα

Η αύξηση του ποσοστού των υπογόνιμων ζευγαριών που παρατηρήθηκε στον δυτικό κόσμο τις τελευταίες δεκαετίες του εικοστού αιώνα υποχώρησε τα τελευταία 20 χρόνια όπου το ποσοστό μένει σταθερό. Στην χώρα μας εκτιμάται ότι περίπου 2% των ζευγαριών που προσπαθούν για το πρώτο παιδί και 9% των ζευγαριών που έχουν ήδη τουλάχιστον ένα παιδί δυσκολεύονται στην επίτευξη μιας εγκυμοσύνης. Τις περισσότερες φορές ο οργανικός έλεγχος των υποψήφιων γονέων εντοπίζει το πρόβλημα στον ένα ή και στους δύο. Ενα σημαντικό ποσοστό 10-20% όμως παραμένει χωρίς σαφή παθογένεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις το πρόβλημα αποδίδεται στον συνήθη ύποπτο όταν όλα τα άλλα πιθανά οργανικά αίτια αποκλείονται. Το άγχος.

Η πεποίθηση ότι το άγχος προκαλεί υπογονιμότητα με αποτέλεσμα την δυσκολία επίτευξης σύλληψης είναι χρόνια και πολύ διαδεδομένη. Η πεποίθηση αυτή δεν κυριαρχεί μόνο στον κοινό πληθυσμό αλλά και στην γυναικολογική κοινότητα. Πολύ συχνά γυναικολόγοι αφηγούνται περιπτώσεις κάποιας γυναίκας που δυσκολευόταν πολύ να τεκνοποιήσει αλλά κάποια στιγμή αφότου απέκτησε ένα παιδί ή σταμάτησε να ελπίζει ότι θα το πετύχει ποτέ έμεινε έγκυος με ελάχιστη προσπάθεια. Η πραγματικότητα είναι ότι η αντίληψη αυτή δεν είναι απόλυτα τεκμηριωμένη ερευνητικά.

Άγχος και αναπαραγωγικές «υλικά»

Στις μελέτες που υποστηρίζουν ότι το άγχος επιδρά αρνητικά στην γονιμότητα η σύνδεση γίνεται μέσω της αλληλεπίδρασης κάποιων ορμονών. Η υπόθεση είναι ότι ορμόνες που παράγει ο οργανισμός όταν ο στρεσάρεται όπως η αδρεναλίνη, η νοραδρεναλίνη ή η ντοπαμίνη επιδρούν αρνητικά στην λειτουργία ορμονών που προάγουν την ωορηξία όπως η εκλυτική ορμόνη των γοναδοτροπινών (GnRH), η ωχρινοτρόπος ορμόνη (LH) ή η ωοθυλακιοτρόπος ορμόνη (FSH). Στοιχεία επίσης υπάρχουν ότι το άγχος επιδρά αρνητικά και στην ποιότητα του σπέρματος αλλά και με έναν ακόμα πιο ασαφή τρόπο στα γυναικεία αναπαραγωγικά όργανα (καταστώντας τα υπολειτουργικά). Ένα βασικό πρόβλημα αυτών των μελετών είναι ότι η διερεύνηση του ρόλου του στρες στην υπογονιμότητα γίνεται αφού το ζευγάρι έχει χαρακτηριστεί ως υπογόνιμο. Έτσι δεν μπορούμε να ξέρουμε αν το στρες προκαλεί την υπογονιμότητα ή αν είναι το αποτέλεσμα αυτής όπως θα δούμε παρακάτω.

Σε κάθε περίπτωση το υπογόνιμο ζευγάρι αγνώστου αιτιολογίας μπορεί να χρησιμοποιήσει τρόπους μείωσης του άγχους του είτε μέσω ψυχοθεραπείας είτε με απλές τεχνικές χαλάρωσης. Αυτό που σίγουρα δεν βοηθά είναι η συνήθης οδηγία του περίγυρου αλλά και πολλές φορές των ειδικών να χαλαρώσουν (π.χ. “μην αγχώνεστε”, “ξεχάστε το και θα έρθει μόνο του” ). Τέτοιες οδηγίες συχνά προσθέτουν περισσότερο άγχος στο ζευγάρι που επιβαρύνεται με το επιπλέον βάρος ότι δεν μπορεί να καταφέρει κάτι που οι άλλοι αφήνουν να εννοηθεί ότι είναι απλό (να χαλαρώσουν αυτόβουλα).

Ψυχολογικές επιπτώσεις της υπογονιμότητας

Εκεί που οι μελέτες αλλά και η κλινική μας εμπειρία συμφωνούν απόλυτα είναι ότι η δυσκολία απόκτησης παιδιού προκαλεί έντονο άγχος στα μέλη του ζευγαριού. Ο “υπεύθυνος” του προβλήματος ενοχοποιείται ότι η παθολογία του εμποδίζει όχι μόνο τον ίδιο αλλά και τον σύντροφό του να εκπληρώσει μια επιθυμία του. Νοιώθει μια μεγάλη ματαίωση ενώ ταυτόχρονα πλήτεται σημαντικά η αυτοπεποίθησή του. Ψυχολογικά αλλά και κοινωνικά η δυνατότητα τεκνοποίησης είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με τον ανδρικό ή γυναικείο ρόλο. Τα νέα ότι το σπέρμα του δεν επαρκεί για να τεκνοποιήσει κάνει συχνά κάποιον να νοιώθει λιγότερο άντρας και να συγχέει την γονιμότητά του με την σεξουαλική του δυνατότητα («είμαι ανίκανος»). Με τον ίδιο τρόπο μια γυναίκα που μαθαίνει ότι οι σάλπιγγές της είναι φραγμένες και εμποδίζουν την εγκατάσταση του γονιμοποιημένου ωαρίου στην μήτρα, νοιώθει ότι έχει κάποιου είδους αναπηρία που αφαιρεί από την θυλική της υπόσταση.

Το «υγιές» μέλος του ζεύγους τώρα, ενδέχεται να δημιουργήσει θυμό απέναντι στον υπαίτιο της υπογονιμότητας ακόμα και αν συνειδητά θεωρεί ότι κάτι τέτοιο είναι παράλογο. Ένας τέτοιος θυμός εκφράζεται κάποιες φορές παθητικά, όπως με την επίρριψη της κατάσταστης στον Θεό που τους καταράστηκε, ή στην μοίρα που τους εμποδίζει να αποκτήσουν ένα παιδί.

Συχνά επίσης, τα άτομα νοιώθουν ότι χάνουν τον έλεγχο της ζωής όταν συνειδητοποιούν ότι το αν θα αποκτήσουν παιδί εξαρτάται πλέον από την επιτυχία μιας ιατρικής παρέμβασης και όχι από τους ίδιους.

Υπάρχουν περιπτώσεις που η ματαίωση που προκαλεί η ανακάλυψη της υπογονιμότητας μπορεί να οδηγήσει μέχρι την κατάθλιψη. Μια σοβαρή ψυχική διαταραχή με κύριο χαρακτηριστικό της την μείωση της διάθεσης, που ταλαιπωρεί το άτομο για μεγάλο χρονικό διάστημα και δυσχερένει την γενική του λειτουργικότητα. Η κατάθλιψη επηρεάζει επιπρόσθετα την γονιμότητα μειώνοντας την διάθεση του ατόμου να κάνει σεξ ή εφόσον το άτομο λάβει αντικαταθλιπτική αγωγή μέσω σεξουαλικών δυσλειτουργιών που προκαλούν κάποια από αυτά τα φάρμακα.

Υπογονιμότητα και σεξ

Η υπογονιμότητα έχει σημαντικό αντίκτυπο και στην σεξουαλική ζωή του ζευγαριού. Καθώς οι μήνες περνούν και η εγκυμοσύνη δεν έρχεται, το ζευγάρι αρχίζει θορυβημένο να οργανώνει κάτι που μέχρι τότε ήταν αυθόρμητο και έδινε μόνο ικανοποίηση. Αρχίζει να αυξάνει συνειδητά την συχνότητα των επαφών, να εντοπίζει τις γόνιμες μέρες της ωορηξίας, ή και ακόμα και να κάνει σεξ με ένα συγκεκριμένο τρόπο (σε κάποιες συγκεκριμένες στάσεις) για να μεγαλώσει τις πιθανότητες σύλληψης. Τα ζευγάρια σε τέτοιες περιπτώσεις αφηγουνται παραστατικά πώς το σέξ καταλήγει να γίνεται μηχανικό, αγχώδες χωρίς καμία άντληση ικανοποίησης και για τους δύο. Δεν είναι λίγες οι φορές που μια τέτοια κατάσταση οδηγεί σε σεξουαλικές δυσλειτουργίες στην στύση, στην εκσπερμάτιση, στην επίτευξη οργασμού στις γυναίκες ή στην γενικότερη μείωση της επιθυμίας για σεξ.

Υπογονιμότητα και συντροφική αρμονία

Άραγε η δυσκολία να αποκτήσει ένα ζευγάρι παιδί μπορεί να επηρεάσει γενικότερα την σχέση τους; Ή μήπως εδώ ισχύει ότι οι δυσκολίες φέρνουν ένα ζευγάρι πιο κοντά τον έναν στον άλλο; Φαίνεται να συμβαίνουν και τα δύο. Το ότι οι προσπάθειες για τεκνοποίηση αποβαίνουν άκαρπες προκαλεί συγκρούσεις σε κάποια ζευγάρια κυρίως σε αυτά που η επιθυμία να αποκτήσουν παιδί δεν είναι το ίδιο μεγάλη και στους δύο ή σε εκείνα που αντιμετώπιζαν ήδη προβλήματα στη σχέση τους. Ζευγάρια που έχουν ήδη ένα παιδί ή που έχουν μια υγιή σχέση που στηρίζεται στην υψηλή αυτοεκτίμηση του καθενός τους αλλά και στην άντληση ικανοποίησης από κοινά ενδιαφέροντα μπορεί να συνδεθούν συναισθηματικά ακόμα περισσότερο στην προσπάθεια επίλυσης της υπογονιμότητάς τους.

Άγχος και εξωσωματική γονιμοποίηση

Οι ψυχολογικές επιπτώσεις της υπογονιμότητας δεν συνδέονται μόνο με το στάδιο της συνειδητοποίησης του προβλήματος αλλά και με την προσπάθεια που κάνει συχνά το άτομο για να το επιλύσει. Εάν το άγχος επιδρά αρνητικά στην φυσιολογική σύλληψη, κάτι που όπως είπαμε δεν είναι απολύτως σίγουρο, θα υποθέταμε ότι μπορεί να επηρεάζει αρνητικά και στην διαδικασία της εξωσωματικής γονιμοποίησης (IVF). Και σε αυτή την περίπτωση όμως τα στοιχεία δεν οδηγούν προς την ίδια κατεύθυνση. Αν και πολλές έρευνες βρίσκουν μια αρνητική σχέση ανάμεσα στο στρες και σε μια ολοκληρωμένη εγκυμοσύνη μέσω αυτού του τρόπου, υπάρχουν στοιχεία ότι το στρες δεν επηρεάζει την επιτυχία μιας IV γονιμοποίησης ή και το αντίστροφο ότι μπορεί να την επηρεάζει ακόμα και θετικά.

Αυτό που φαίνεται να μην αμφισβητείται όμως είναι το πόσο η διαδικασία μιας εξωσωματικής δημιουργεί άγχος και στους δύο υποψήφιους γονείς. Αυτό δεν αποτελεί έκπληξη αν σκεφτεί κάποιος ότι η διαδικασία προϋποθέτει τακτικές επισκέψεις στην κλινική, διαρκείς ελέγχους, παροχή σπέρματος μέσω αυνανισμού ή μικροεπέμβασης, ενέσεις, λήψη ορμονών και όλα αυτά μερικές φορές για πολλούς κύκλους μέχρι να επιτευχθεί τελικά η πολυπόθητη εγκυμοσύνη.

Ακόμα και μια επιτυχημένη εξωσωματική γονιμοποίηση μπορεί να ενοχοποιήσει κάποιον ότι απέκτησε παιδί με έναν υποδεέστερο τρόπο ή ένα παιδί «διαφορετικό» από αυτά που συλλαμβάνονται φυσιολογικά. Αυτή η κοινωνική ή πολλές φορές αυτοπροκαλούμενη στιγματοποίηση κάνει πολλά ζευγάρια να κρατούν ένα πέπλο μυστικού ή ψέματος γύρω από το πώς απέκτησαν παιδί.

Ειδικές φοβίες

Η αδυναμία κάποιου να αντιμετωπίσει κάποια κατάσταση όπως έναν κλειστό χώρο ή να έρθει σε επαφή με κάποιο ζώο είναι πολύ συχνή. Εκτιμάται ότι λίγο λιγότερο από ένας στους δέκα ενήλικες και 3 στα είκοσι παιδιά, παρουσιάζει αυτό που ονομάζουμε ειδική φοβία ή απλή φοβία (ένας ατυχής μάλλον όρος αφού η κατάσταση αυτή δεν είναι καθόλου απλή για τον πάσχοντα).

Τα είδη των φοβιών

Τι ακριβώς ορίζουμε όμως ως ειδική φοβία; Οι φοβίες αρχικά ανήκουν στις αγχώδεις διαταραχές. Καμία έκπληξη μέχρι εδώ μιας που το κύριο συναίσθημα το οποίο βιώνεται είναι ο φόβος που ουσιαστικά είναι μια έκφανση άγχους. Οι φοβίες διαχωρίζονται συνήθως σε 3 κατηγορίες.

Στην κοινωνική διαταραχή άγχους (γνωστή και ως «κοινωνική φοβία») που είναι μια μεγάλη δυσκολία του ατόμου να εκτεθεί κοινωνικά, είτε αυτό σημαίνει να κάνει μία δημόσια ομιλία είτε απλά να βγει για ψώνια στην γειτονιά του, βιώνοντας ένα μεγάλο φόβο ότι θα ρεζιλευτεί.

Στην αγοραφοβία που το άτομο νοιώθει άβολα όταν βρεθεί μόνο του μακριά από ένα ασφαλές για εκείνο μέρος (συνήθως το σπίτι του) και θεωρεί ότι η διαφυγή του από εκεί είναι δύσκολη. Η φοβία αυτή διαχωρίζεται περαιτέρω βάσει του αν συνυπάρχουν ή όχι κρίσεις πανικού (μια αγχώδη διαταραχή που είχαμε εξετάσει αναλυτικότερα σε πρόσφατο τεύχος).

Τέλος στις ειδικές φοβίες όπου το άτομο νοιώθει έντονο φόβο όταν εκτεθεί σε ένα συγκεκριμένο φοβικό ερέθισμα. Το ερέθισμα αυτό μπορεί να είναι α) μια συγκεκριμένη κατάσταση (π.χ. ένας κλειστός χώρος), β) κάποιο ζώο (π.χ. κατσαρίδες), γ) ένα φυσικό φαινόμενο (π.χ. αστραπές) ή δ) οτιδήποτε άλλο (π.χ. αίμα, νερό).

Τι ονομάζουμε ειδική φοβία;

Συνιστά όμως το συναίσθημα του φόβου που μπορεί να νοιώθει κάποιος όταν μπαίνει σε ένα ασανσέρ ή όταν δει μια αράχνη μια φοβία; Όχι ακριβώς. Αν και το κύριο συναίσθημα όπως είπαμε που βιώνεται σε μια φοβία είναι αυτό του φόβου, η φοβία είναι μια πιο σύνθετη και σοβαρή κατάσταση.

Στην φοβία ο φόβος που βιώνει το άτομο είναι υπερβολικός. Δεν είναι μια απλή δυσφορία ή σφίξιμο στο στομάχι. Είναι τόσο μεγάλος που δεν αντικατοπτρίζει τον πραγματικό κίνδυνο που διατρέχει το άτομο την στιγμή της έκθεσής του. Για παράδειγμα το να μπούμε σε ένα λάκκο γεμάτο δηλητηριώδη φίδια είναι κάτι που θα πανικόβαλε σχεδόν όλους μας. Κάποιος με φοβία για τα φίδια θα αδυνατούσε να επισκεφτεί ακόμα και μια έκθεση στον ζωολογικό κήπο όπου τα φίδια βρίσκονται ασφαλισμένα πίσω από ένα τζάμι. Κάνοντας τα πράγματα ακόμα πιο σύνθετα οι ίδιοι οι φοβικοί μπορεί να μην συνειδητοποιούν πόσο υπερβολικός ή παράλογος είναι ο φόβος τους.

Ένα άλλο χαρακτηριστικό της φοβίας είναι η διάρκειά της. Οι φοβίες είναι καταστάσεις χρόνιες που το πρόβλημα αφότου παρουσιαστεί εγκαθίσταται και ταλαιπωρεί το άτομο ακόμα και για όλη του την ζωή εφόσον δεν ακολουθήσει κάποια θεραπεία. Οι παιδικές φοβίες αποτελούν εξαίρεση μιας που συνήθως εξαλείφονται καθώς το παιδί μπαίνει στην εφηβεία.

Αν το άτομο έρθει τελικά σε επαφή με το φοβικό ερέθισμα ή ακόμα και αν σκεφτεί ότι αυτό θα συμβεί σύντομα, προκαλείται μια έντονη εκδήλωση άγχους που την βιώνει και σωματικά (π.χ. εφίδρωση, ταχυπαλμία, δύσπνοια) αλλά και μέσα από τις σκέψεις του που συνήθως είναι καταστροφολογικές (θα με φάει, θα πέσω από αυτό το ύψος κλπ). Η φοβική αυτή εκδήλωση μπορεί να φτάσει να γίνει κρίση πανικού.

Ως αποτέλεσμα αυτού που νοιώθει το άτομο σε μια φοβία καταλήγει να αποφεύγει συστηματικά τις καταστάσεις ή αυτά που τον φοβίζουν. Έτσι θα αλλάζει δρόμο για να μην περάσει από κάπου που ξέρει ότι συχνάζει ένας σκύλος, θα παίρνει πάντα τις σκάλες αντί του ασανσέρ, ή δεν θα βγαίνει έξω όταν ξεσπούν καταιγίδες.

Ουσιαστικά μια φοβία επηρεάζει πολλές φορές σημαντικά την ζωή ή ακόμα και την καθημερινότητα του ατόμου περιορίζοντάς τον. Μπορεί για παράδειγμα να κάνει κάποιον να επιλέγει ταξιδιωτικούς προορισμούς που δεν χρειάζεται αεροπλάνο ή κάποιον άλλο να χρησιμοποιεί καθημερινά τις σκάλες αντί για τα ασανσέρ.

Συνηθέστερες φοβίες

Αν και όπως είπαμε ουσιαστικά το φοβικό ερέθισμα μπορεί να είναι οτιδήποτε, και ανέκδοτες αναφορές περιστατικών πιστοποιούν ασυνήθιστες φοβίες (π.χ. φοβία στο νερό, στα αιχμηρά αντικείμενα – αιχμοφοβία) οι περισσότεροι φοβικοί παρουσιάζουν συγκεκριμένες φοβίες. Μερικές από τις πιο συχνές είναι η κλειστοφοβία (φόβος για περιορισμένους χώρους), η υψοφοβία (φόβος για τα ύψη), η νυχτοφοβία (φόβος για το σκοτάδι), φοβίες για κάποιοι συγκεκριμένο ζώο (κυρίως φίδια και αράχνες), βελονοφοβία (φόβος για ενέσεις και βελόνες), αστραποφοβία (φόβος για αστραπές ή βροντές), μικροβιοφοβία (φόβος για την βρώμα και τα μικρόβια).

Κατά μια θεωρία οι φοβίες έχουν επικρατήσει έως σήμερα γιατί εξελικτικά ήταν χρήσιμες για την διαιώνιση του προϊστορικού ανθρώπου. Φοβούμενος και άρα αποφεύγοντας επικίνδυνες καταστάσεις ή ζώα ο άνθρωπος ως είδος κατάφερε να επιβιώσει κάτω από πολύ αντίξοες συνθήκες. Αυτός είναι και ο λόγος κατά αυτή την θεωρία που οι συνηθέστερες φοβίες έως σήμερα είναι απέναντι σε ερεθίσματα από τα οποία κινδύνευε ο άνθρωπος εκατομμύρια χρόνια πριν, όπως τα ακραία φυσικά φαινόμενα ή τα έρποντα ζώα.

Εγκατάσταση της φοβίας

Ο τρόπος που εγκαθίστανται οι φοβίες είναι ποικίλος. Αρχικά γνωρίζουμε ότι υπάρχει ένας βαθμός κληρονομικότητας με τα παιδιά φοβικών γονέων να έχουν μεγαλύτερες πιθανότητες να έχουν και τα ίδια κάποια φοβία. Από την άλλη ένας φοβικός γονέας μπορεί να επηρεάσει το παιδί του προς μια φοβία μέσω του μηχανισμού της μάθησης, επιβραβεύοντας την αποφυγή («μπράβο μην το ακουμπάς το σκυλάκι») ή «τιμωρόντας» την έκθεση στο φοβικό ερέθισμα (φωνάζοντας ή τραβώντας το παιδί βίαια όταν εκείνο πλησιάζει την άκρη του μπαλκονιού). Οι τραυματικές εμπειρίες σε μικρή ηλικία είναι ο λιγότερος συνηθισμένος τρόπος για την δημιουργία μιας φοβίας (π.χ. βούλιαγμα στο νερό για λίγα δευτερόλεπτα όταν το παιδί δεν έχει ακόμα αποκτήσει την δεξιότητα της κολύμβησης).

Αντιμετώπιση

Ανεξάρτητα του πως έχει εγκατασταθεί μια φοβία αντιμετωπίζεται αποτελεσματικά με ψυχοθεραπεία. Αν και υπάρχουν διάφορες ψυχοθεραπευτικές κατευθύνσεις ή συνηθέστερη για τέτοιου είδους προβλήματα είναι η γνωσιακή-συμπεριφορική. Η θεραπεία βασίζεται στην προσπάθεια αντικατάστασης της αποφυγής σαν βασική συμπεριφορά του ατόμου όταν έρχεται σε επαφή με αυτό που τον φοβίζει με την έκθεση σε αυτό. Με λίγα λόγια προσπαθούμε να βοηθήσουμε τα φοβικά άτομα να έρχονται ακόμα και καθημερινά σε κάποιου είδους επαφή με αυτό που μέχρι τώρα για χρόνια απεύφευγαν. Έτσι το μέσο της θεραπείας για τον ασανσεροφοβικό είναι επαφή με το ασανσερ, για εκείνον με φοβία για τις κατσαρίδες η έκθεσή του σε αυτές και ούτω κάθε εξής. Αυτό φυσικά γίνεται βαθμιαία με έναν ειδικό και ελεγχόμενο από τον θεραπευτή τρόπο. Σταδιακά το άτομο καταφέρνει να βιώσει το άγχος που του προκαλεί η έκθεση το φοβικό ερέθισμα και να ξεπεράσει την φοβία του.

Σε κάποιες περιπτώσεις η έκθεση στο φοβικό ερέθισμα δεν είναι τόσο εύκολη (π.χ. στην φοβία στα αεροπλάνα, ή στις καταιγίδες) κάτι που εμποδίζει το άτομο να εξασκήσει την θεραπεία του καθημερινά. Σε αυτές τις περιπτώσεις χρησιμοποιούμε εναλλακτικές μεθόδους όπου το άτομο φαντάζεται την επαφή με αυτό που τον φοβίζει ή η επαφή γίνεται έμμεσα (π.χ. με τον μαγνητοφωνημένο θόρυβο μιας καταιγίδας).